DOET – zapomniany psychodelik, który miał zostać lekiem przyszłości
W historii psychodelików istnieje wiele substancji, które nigdy nie zdobyły rozpoznawalności porównywalnej z LSD, psylocybiną czy meskaliną, mimo że w swoim czasie wzbudzały ogromne zainteresowanie naukowców i przemysłu farmaceutycznego. Jednym z najbardziej fascynujących przykładów takiego związku jest DOET, czyli 2,5-dimetoksy-4-etyloamfetamina. Dziś nazwa ta jest znana głównie pasjonatom chemii psychodelicznej oraz czytelnikom prac Alexandra Shulgina, jednak w latach sześćdziesiątych XX wieku substancja ta była postrzegana jako potencjalny lek o zupełnie nowym mechanizmie działania. Przez pewien czas wydawało się nawet, że DOET może stać się pierwszym przedstawicielem nowej klasy środków poprawiających nastrój i funkcjonowanie psychiczne bez wywoływania pełnych efektów halucynogennych.
Historia DOET jest nierozerwalnie związana z osobą Alexandra Shulgina. Na początku lat 60. pracował on dla firmy Dow Chemical, gdzie zajmował się badaniem nowych pochodnych fenetyloamin i amfetamin. W 1963 roku Shulgin zsyntetyzował DOM, czyli 2,5-dimetoksy-4-metyloamfetaminę, a rok później sam odkrył jej psychodeliczne właściwości. Niedługo później zaczął eksperymentować z kolejnymi modyfikacjami tej cząsteczki. Pod względem chemicznym DOET należy do rodziny psychodelicznych amfetamin określanych wspólnym mianem DOx. Można go traktować jako bliskiego kuzyna DOM – jego wyższy homolog. Oba związki posiadają ten sam rdzeń 2,5-dimetoksyamfetaminy, jednak w przypadku DOET grupa metylowa została zastąpiona grupą etylową. Ta pozornie niewielka zmiana doprowadziła do bardzo interesujących różnic farmakologicznych. Shulgin początkowo nazwał nowy związek DOE, jednak później zmienił nazwę na DOET, aby uniknąć pomyłek z istniejącym już (choć rzadko używanym) skrótem DOE (DezOksyEfedryna) odnoszącym się do metamfetaminy. W swoich notatkach używał również nazw Hecate, nawiązującej do greckiej bogini Hekate, oraz DMEA, będącej skrótem od dimethoxyethylamphetamine.
Mechanizm działania DOET jest charakterystyczny dla klasycznych psychodelików serotonergicznych. Substancja działa przede wszystkim jako agonista receptorów serotoninowych 5-HT2A, które odgrywają kluczową rolę w powstawaniu stanów psychodelicznych. Wykazuje również aktywność wobec receptorów 5-HT2B oraz 5-HT2C. W odróżnieniu od klasycznych stymulantów, takich jak amfetamina czy metamfetamina, DOET praktycznie nie oddziałuje na transportery dopaminy, noradrenaliny ani serotoniny. Jego działanie nie polega więc na zwiększaniu uwalniania monoamin, lecz na bezpośredniej modulacji sygnalizacji serotoninowej w mózgu. To właśnie ta cecha odróżnia go od wielu innych amfetamin i sprawia, że farmakologicznie jest znacznie bliższy LSD niż klasycznym psychostymulantom. Najciekawszą cechą DOET okazał się jednak nie sam mechanizm działania, a niezwykle nietypowa zależność między dawką a efektami. Już podczas pierwszych eksperymentów Shulgin zauważył, że niewielkie dawki wywołują przede wszystkim poprawę nastroju, zwiększoną energię psychiczną, rozmowność oraz uczucie psychicznego ożywienia, nie prowadząc jednocześnie do klasycznych doświadczeń psychodelicznych. Sam określał ten efekt mianem „psychic energizer”, czyli psychicznego aktywatora lub wzmacniacza czy też energetyzatora. Opisywał całodniową poprawę nastroju, większą swobodę społeczną i wyraźne obniżenie zahamowań, jednocześnie nie doświadczając żadnego typowego tripa.
Nie wszyscy jednak reagowali na DOET w ten sam sposób. Jeden z bliskich współpracowników Shulgina po przyjęciu substancji doświadczył nie poprawy samopoczucia, lecz intensywnej ospałości, po której pojawiło się głębokie obniżenie nastroju. Ten kontrast pokazuje, jak bardzo indywidualna potrafi być reakcja na psychodeliki, nawet wtedy, gdy są one podawane w niewielkich dawkach. Mimo tego Shulgin był przekonany o potencjale nowego związku. Wkróte udało mu się przekonać zarząd Dow Chemical do rozpoczęcia programu badawczego nad DOET. W drugiej połowie lat 60. rozpoczęto serię badań klinicznych prowadzonych między innymi przez Solomona H. Snydera z Johns Hopkins University. Wyniki były intrygujące. W dawkach od około 1 do 4 miligramów DOET wywoływał łagodną euforię, zwiększoną samoświadomość, większą gadatliwość, poczucie jasności myślenia oraz poprawę nastroju, nie powodując przy tym wyraźnych halucynacji. Pojawiały się sporadyczne wizualizacje przy zamkniętych oczach, jednak klasyczne zniekształcenia percepcji były praktycznie nieobecne. U części uczestników obserwowano również zmniejszenie objawów depresyjnych oraz subiektywne „zwiększenie energii psychicznej”.
To właśnie podczas tych badań odkryto jedną z najbardziej niezwykłych właściwości DOET. W przeciwieństwie do LSD, DOM czy większości innych psychodelików, granica pomiędzy dawką progową a dawką wywołującą pełne efekty psychodeliczne wydawała się wyjątkowo szeroka. W przypadku wielu klasycznych psychodelików zwiększenie dawki dwu- lub trzykrotnie prowadzi do przejścia od subtelnych efektów do pełnego doświadczenia psychodelicznego. W przypadku DOET różnica ta była znacznie większa. Przez długi czas badacze obserwowali wyłącznie efekty poprawy nastroju i aktywizacji psychicznej, nie rejestrując klasycznych halucynacji nawet przy stosunkowo wysokich dawkach. Dopiero późniejsze doświadczenia Shulgina opisane w książce PiHKAL wykazały, że przy dawkach około 3-6 miligramów i wyższych DOET może wywoływać pełnoprawne doświadczenia psychodeliczne obejmujące intensywne zmiany emocjonalne, bogate wizualizacje przy zamkniętych oczach, zmiany percepcji oraz głębokie stany introspekcyjne. Te nietypowe właściwości sprawiły, że Dow Chemical zaczęło postrzegać DOET jako potencjalny lek. W latach 60. bowiem rozwinięto właśnie koncepcję środków określanych wcześniej wspomnianym mianem „psychic energizers”, które miały poprawiać nastrój, zwiększać motywację oraz wspomagać funkcjonowanie psychiczne bez wywoływania efektów psychodelicznych. Dziś moglibyśmy powiedzieć, że badacze próbowali stworzyć coś znajdującego się pomiędzy antydepresantem, środkiem pro-kognitywnym i łagodnym stymulantem. W pewnym sensie była to idea wyprzedzająca swoją epokę o kilkadziesiąt lat.
Los DOET został jednak przesądzony przez wydarzenia, które formalnie nie miały z nim nic wspólnego. W 1967 roku na ulicach San Francisco, za sprawą Owsleya Stanleya (który o DOx dowiedział się od Shulgina) pojawiło się DOM, sprzedawane pod nazwą „STP”. Miało to być zamiennikiem LSD. Nikt nie wiedział, że „STP” (skrót od Serenity, Tranquility and Peace) to w rzeczywistości 2,5-dimetoksy-4-metyloamfetamina. W tabletkach dawka była kilkukrotnie za duża, a sama substancja zaczynała działać o wiele wolniej niż LSD do którego wszyscy byli przyzwyczajeni. Sprawiło to, że wiele osób po prostu przyjmowało 2. czy 3. dawkę zanim ta pierwsza w ogóle zaczęła działać. No i najlepsze – tabletki te Stanley rozdawał za darmo każdemu, kto tylko chciał, w celu rozpromowania nowej substancji. To wszystsko w połączeniu z długim czasem trwania efektów doprowadziły do licznych hospitalizacji. Do szpitali trafiali ludzie na koszmarnych bad tripach, którym nie wiedziano za bardzo, jak pomóc. Doprowadziło to do medialnej paniki. Wydarzenie to stało się jednym z najbardziej znanych kryzysów zdrowia publicznego związanych z psychodelikami w ubiegłym wieku. Kierownictwo Dow Chemical uznało, że dalsze inwestowanie w związki blisko spokrewnione z DOM jest zbyt ryzykowne pod względem wizerunkowym i biznesowym. Program rozwoju DOET został zakończony praktycznie natychmiast, mimo że sam związek nie był odpowiedzialny za kryzys.
Po zakończeniu badań klinicznych zainteresowanie DOET stopniowo malało. Na rynku psychodelików większą uwagę przyciągały LSD, meskalina, psylocybina, a później także inne związki z rodziny DOx, takie jak DOB czy DOC. W 1973 roku DOET został wpisany do amerykańskiego wykazu substancji Schedule I. Kolejne dekady przyniosły jedynie sporadyczne wzmianki o tym związku w literaturze naukowej i środowiskach zainteresowanych psychodelikami. Obecnie DOET pozostaje jednym z najbardziej zapomnianych klasycznych psychodelików. Jego znaczenie historyczne jest jednak znacznie większe, niż mogłoby się wydawać. Był jednym z pierwszych związków, który zwrócił uwagę badaczy na możliwość oddzielenia części efektów psychodelicznych od działania poprawiającego nastrój i zwiększającego motywację. Współczesne badania nad psychodelikami niehalucynogennymi, takimi jak Ariadne czy niektóre nowe agonisty receptorów 5-HT2A, przypominają koncepcje rozwijane wokół DOET już ponad pół wieku temu. Można więc powiedzieć, że choć sam związek niemal zniknął z pola widzenia nauki i rynku research chemicals, część idei, które narodziły się wokół niego w latach sześćdziesiątych, przeżywa obecnie swój nieoczekiwany renesans.
Autor tekstu: horsii
