Nitazeny – duchy przeszłości, które wróciły na rynek
W historii substancji psychoaktywnych istnieje pewna prawidłowość: związki, które niegdyś zostały uznane za ślepe uliczki farmakologii, potrafią po kilkudziesięciu latach powrócić w zupełnie nowym kontekście. Nitazeny, określane dziś potocznie mianem „-zenów” (z ang. „-zenes” jako sufiks nazwy), są jednym z najbardziej niepokojących przykładów tego zjawiska. Choć przez dekady pozostawały praktycznie zapomniane przez świat nauki i medycyny, współcześnie stały się jedną z najgroźniejszych grup nowych opioidów pojawiających się na rynku.
Historia nitazenów rozpoczyna się w latach pięćdziesiątych XX wieku. Substancje te zostały opracowane przez szwajcarsko-niemiecki koncern farmaceutyczny CIBA AG, działający między innymi na terenie Szwajcarii i Niemiec. W tamtym okresie intensywnie poszukiwano nowych leków przeciwbólowych, które mogłyby stanowić alternatywę dla morfiny i innych klasycznych opioidów. Badacze syntetyzowali setki nowych cząsteczek, badając zależność między budową chemiczną a siłą działania przeciwbólowego. Wśród nich znalazły się pochodne benzimidazolu, które dużo później nazwano nitazenami. Do najbardziej znanych należały etonitazen, izotonitazen oraz klonitazen. Wstępne wyniki badań były imponujące. Niektóre z nowych związków wykazywały aktywność przeciwbólową wielokrotnie przewyższającą morfinę. Problem polegał jednak na tym, że równie imponujący był ich potencjał toksyczny oraz zdolność do wywoływania depresji oddechowej.
Dlaczego świat o nich zapomniał? Mimo ogromnej siły działania nitazeny nigdy nie weszły do powszechnego użytku medycznego. W praktyce okazały się substancjami zbyt trudnymi do bezpiecznego stosowania. Margines między dawką terapeutyczną a dawką śmiertelną był bardzo niewielki, a rozwój innych opioidów, takich jak fentanyl i jego pochodne, sprawił, że zainteresowanie benzimidazolowymi opioidami stopniowo wygasło. Przez kolejne dekady nitazeny pozostawały jedynie chemiczną ciekawostką opisywaną sporadycznie w literaturze naukowej. Większość lekarzy nigdy o nich nie słyszała, a organy ścigania nie traktowały ich jako realnego zagrożenia. Wydawało się, że historia tych związków dobiegła końca.
Sytuacja zmieniła się radykalnie około 2019 roku. W różnych częściach świata, przede wszystkim w Ameryce Północnej i Europie, zaczęto identyfikować nowe opioidy niewchodzące w skład klasycznych grup chemicznych. Analizy toksykologiczne wykazały, że wiele z nich należało właśnie do zapomnianej rodziny nitazenów. Początkowo pojawił się izotonitazen, następnie protonitazen, metonitazen, etonitazepina, etodesnitazen, N-pirolidyno-etonitazen i kolejne pochodne. Rynek bardzo szybko zorientował się, że stare publikacje naukowe zawierają gotowe receptury na związki o niezwykle silnym działaniu opioidowym, które jednocześnie nie figurują jeszcze w wykazach substancji kontrolowanych.Nitazeny zaczęły pojawiać się w postaci proszków, podrabianych tabletek do złudzenia przypominających apteczny oksykodon czy morfinę oraz jako domieszki do heroiny czy fentanylu. Wielu użytkowników nie miało świadomości, że przyjmuje substancję znacznie silniejszą od tej, której się spodziewali.
Nitazeny działają jako silni agoniści receptora opioidowego μ (Mu). Mechanizm ten jest zasadniczo taki sam jak w przypadku morfiny, oksykodonu czy fentanylu. Pobudzenie receptorów opioidowych prowadzi do działania przeciwbólowego, euforii oraz uspokojenia, ale jednocześnie hamuje aktywność ośrodków oddechowych w pniu mózgu. To właśnie depresja oddechowa stanowi główną przyczynę zgonów związanych z opioidami. W przypadku nitazenów problem ten jest szczególnie nasilony, ponieważ wiele pochodnych wykazuje aktywność przewyższającą fentanyl. Etonitazen w badaniach na zwierzętach okazał się nawet kilkadziesiąt razy silniejszy od morfiny. Niektóre nowsze analogi pozostają praktycznie niezbadane, jednak doniesienia toksykologiczne sugerują, że ich siła działania może być porównywalna lub większa niż w przypadku fentanylu. Przy tak wysokiej aktywności nawet niewielkie błędy w dawkowaniu mogą prowadzić do rychłej smierci.
Jednym z największych problemów związanych z nitazenami jest ich niezwykle elastyczna budowa chemiczna. Szkielet na jakim opiera się ta grupa, pozwala na wprowadzanie licznych modyfikacji w różnych fragmentach cząsteczki. Teoretycznie oznacza to możliwość stworzenia setek tysięcy, a być może nawet milionów potencjalnych analogów. Zmiana pojedynczego podstawienia może prowadzić do powstania związku formalnie nowego, nieobjętego obowiązującymi przepisami, ale nadal wykazującego bardzo silne działanie opioidowe. Sytuacja przypomina kryzys fentanylowy, podczas którego kolejne analogi pojawiały się szybciej, niż ustawodawcy byli w stanie je delegalizować. Produkcja nowych opioidów syntetycznych stała się swoistym wyścigiem pomiędzy chemikami pracującymi dla nielegalnego rynku a instytucjami odpowiedzialnymi za kontrolę substancji psychoaktywnych. To taka gra w kotka i myszkę. Gdy jeden związek trafia na listę substancji kontrolowanych, producenci szybko przerzucają się na kolejny analog opisany w dawnych publikacjach lub opracowują własne warianty strukturalne, nierzadko minimalnie różniące się od tego, czego właśnie zabroniono. Nowa substancja pojawia się na rynku, wywołuje serię zatruć, po czym zostaje zdelegalizowana. Następnie cały proces rozpoczyna się od nowa. Problem polega na tym, że chemia zawsze wyprzedza legislację.
Dla lekarzy i toksykologów nitazeny stanowią ogromne wyzwanie. W wielu przypadkach standardowe testy przesiewowe nie wykrywają obecności tych substancji, co utrudnia diagnostykę zatruć. Choć nalokson pozostaje podstawowym antidotum stosowanym w przedawkowaniach opioidów, pojawiają się doniesienia sugerujące, że niektóre zatrucia nitazenami mogą wymagać podawania większych lub wielokrotnych dawek tego leku. Dodatkowym problemem jest fakt, że wiele nowych pochodnych pojawia się na rynku bez jakichkolwiek badań farmakologicznych czy toksykologicznych. Często jedynymi informacjami na ich temat są doniesienia z laboratoriów kryminalistycznych oraz raporty sekcyjne. Potwierdza to tylko obserwację – współczesny rynek opioidów syntetycznych coraz częściej opiera się na substancjach, o których praktycznie nic nie wiadomo. Nowe analogi nitazenów bywają projektowane wyłącznie po to, aby zastąpić związki właśnie objęte kontrolą prawną. Nie znamy ich pełnej toksyczności, metabolizmu, siły działania ani długofalowych skutków zdrowotnych. W praktyce oznacza to, że użytkownicy stają się nieświadomymi uczestnikami eksperymentu farmakologicznego prowadzonego na masową skalę. W końcu „research chemicals” – ty jesteś tym researcherem, i researchujesz te chemicalsy na sobie.
Szczególnie izotonitazen odegrał istotną rolę we współczesnym kryzysie opioidowym, pojawiając się w bardzo licznych przypadkach śmiertelnych zatruć w Stanach Zjednoczonych, wielokrotnie nagłaśnianym w mediach głównego nurtu. W kolejnych latach przypadki zgonów związanych z nitazenami zaczęto odnotowywać również w Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Irlandii, krajach skandynawskich oraz innych państwach europejskich. W wielu sytuacjach substancje te były wykrywane razem z fentanylem lub innymi opioidami, choć zdarzały się również zatrucia spowodowane wyłącznie nitazenami. Tragiczny paradoks polega na tym, że część ofiar prawdopodobnie nigdy nie miała świadomości, że przyjmuje właśnie pochodne tych środków.
Większość znanych nitazenów została już objęta kontrolą prawną w wielu krajach świata. Stany Zjednoczone sukcesywnie wpisują kolejne pochodne do wykazów substancji kontrolowanych, podobnie postępują państwa Unii Europejskiej. Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii regularnie wydaje ostrzeżenia dotyczące nowych przedstawicieli tej grupy. W wielu krajach europejskich obowiązują również przepisy analogowe lub przepisy obejmujące całe klasy chemiczne. W Polsce kolejne nitazeny są sukcesywnie dodawane do wykazów środków odurzających, a dodatkowo zastosowanie mogą mieć przepisy dotyczące nowych substancji psychoaktywnych.
Autor tekstu: horsii